Kamienie pamięci odsłonięto 9 listopada przy ulicy Kozielskiej, w miejscu, gdzie dawniej znajdowała się gospoda należąca do rodziny Weissenbergów. Po śmierci ojca sióstr zajazd dzierżawił miejscowy karczmarz, ale Paula i Rosa nadal mieszkały w budynku. 4 grudnia 1942 roku zostały deportowane do Terezina. Paula została tam zamordowana 14 grudnia 1942 roku, a Rosa 3 stycznia 1943 roku.
Data uroczystości nawiązywała do rocznicy Nocy Kryształowej, która rozpoczęła się w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku.
– Wybór tej daty na uroczystość nie jest oczywiście przypadkowy. Wydarzenia Nocy Kryształowej miały swój tragiczny akord również na ziemi kozielskiej – mówił wójt gminy Reńska Wieś Tomasz Kandziora. Podkreślił, że upamiętnienie sióstr Weissenberg ma przypominać także o całej społeczności żydowskiej Reńskiej Wsi i ziemi kozielskiej.
W uroczystości uczestniczył dr Sławomir Pastuszka, historyk-judaista i przewodniczący Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Katowicach. Przypomniał, że siostry Weissenberg należały do żydowskiej gminy wyznaniowej w Koźlu, a gdyby ich los potoczył się inaczej, prawdopodobnie zostałyby pochowane na cmentarzu żydowskim w Dębowej. Podczas uroczystości odmówił za nie modlitwę w języku hebrajskim i polskim.
Drugą częścią wydarzenia było spotkanie autorskie w Urzędzie Gminy. Rozmowę z dr. Pastuszką, autorem części historycznej książki „Cmentarze żydowskie na Górnym Śląsku”, poprowadził dr Michał Matheja, prezes Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej. Współautorami publikacji są Marcin Dębicki i Irena Kurząs.
Autor opowiadał o trzyletniej pracy nad książką, w której zidentyfikowano 58 żydowskich cmentarzy na obszarze dawnej pruskiej rejencji opolskiej. Lokalizację 56 z nich udało się ustalić. Wykorzystano dokumenty z polskich, niemieckich i izraelskich archiwów, a część informacji powielanych wcześniej w publikacjach poddano ponownej weryfikacji.
Szczególnie dużo uwagi poświęcono nekropolii w Dębowej, która służyła żydowskiej gminie w Koźlu. Pastuszka przedstawił m.in. odnalezione dokumenty dotyczące budowy ogrodzenia w 1913 roku, w tym dawne rysunki i mapy. Pokazał również cyfrową rekonstrukcję bramy cmentarnej oraz fotografie dokumentujące prace porządkowe. Wśród odkryć znalazły się zachowany betonowy nagrobek z 1918 roku, a także najstarszy znany nagrobek na cmentarzu, pochodzący z 1826 roku i upamiętniający dziewczynkę o imieniu Frida.
Historyk mówił także o powojennym zaniedbaniu żydowskich nekropolii. Po przejęciu majątków przedwojennych gmin żydowskich przez Skarb Państwa cmentarze straciły naturalnych opiekunów. Wiele nagrobków rozbierano, a kamień wykorzystywano ponownie.
– Biurokracja nie ocaliła ludzi, nie ocaliła synagog, ale ocaliła te cmentarze – zauważył badacz. Odnosił się do sytuacji na terenach przedwojennej III Rzeszy, gdzie obowiązujące przepisy i skomplikowane procedury administracyjne utrudniały likwidację żydowskich nekropolii. Wiele z nich przetrwało okres nazistowski, choć nie uniknęło dewastacji.
Podczas spotkania można było bezpłatnie otrzymać egzemplarz publikacji. Jej drugie wydanie ukazało się po tym, jak pierwszy nakład, liczący 500 egzemplarzy, szybko znalazł czytelników. Wydarzenie zostało wsparte grantem Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny.
Napisz komentarz
Komentarze