Historia kozielskiego zamku zaczyna się właściwie od pytania, na które wciąż nie znamy jednoznacznej odpowiedzi: gdzie znajdowała się warownia, o którą walczono za czasów Bolesława Krzywoustego? Robert Słota, opisując najstarsze dzieje Koźla, odwołuje się do kroniki Galla Anonima i wydarzeń z początku XII wieku. W 1104 roku gród mieli zdobyć i zniszczyć Morawianie dowodzeni przez czeskiego księcia Świętopełka. Bolesław Krzywousty odbudował następnie warownię, która strzegła ważnej przeprawy przez Odrę i wraz z Raciborzem stanowiła istotny punkt obronny na południowo-zachodniej granicy państwa.
Andrzej Legendziewicz w opracowaniu poświęconym dziejom kozielskiego zamku ("Dwie Wieże – zamek książęcy w Koźlu od 2. połowy XIII do początków XX wieku") wskazuje natomiast najstarszą wzmiankę o Koźlu z 1105 roku, odnosząc ją do grodu położonego na wyspie odrzańskiej. To bardzo istotne rozróżnienie. Oznacza bowiem, że warownia znana z czasów Krzywoustego prawdopodobnie znajdowała się w innym miejscu niż późniejszy zamek książęcy, którego relikty oglądamy dziś w obrębie starego miasta.
Najpierw był gród
Jak wyglądała pierwsza kozielska warownia, możemy jedynie przypuszczać. Najprawdopodobniej była to typowa dla wczesnego średniowiecza konstrukcja drewniano-ziemna, otoczona wałem i palisadą. Jej położenie nad Odrą nie było przypadkowe. Kontrola przeprawy przez rzekę oznaczała kontrolę jednego z najważniejszych szlaków komunikacyjnych i handlowych tej części Śląska.
Gród był niszczony i odbudowywany. Drewno, choć podatne na ogień, pozwalało stosunkowo szybko odtworzyć umocnienia. Z czasem Koźle rosło jednak w siłę, a wraz z rozwojem miasta zmieniały się również potrzeby jego władców. Dawny gród nad rzeką mógł doskonale pełnić funkcję wojskową, ale niekoniecznie nadawał się na reprezentacyjną siedzibę książęcego dworu. I właśnie wtedy zaczyna się historia zamku, który znamy dzisiaj.
Najstarsza jednoznaczna wzmianka o zamku pochodzi z 1283 roku. Wtedy książę Kazimierz wystawił w nim dokument, w którym wymieniono członków jego drużyny. Badania architektoniczne wskazują, że pierwsza murowana budowla na terenie obecnego założenia powstała jeszcze wcześniej – w trzeciej ćwierci XIII wieku. Był to budynek wzniesiony niemal w centrum dzisiejszego dziedzińca, na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach około 9,5 na 10 metrów. Jego narożniki wzmacniały przypory. Zachowane fragmenty murów mają około 1,3-1,4 metra grubości. Budowla miała prawdopodobnie charakter wieżowy i pełniła funkcję mieszkalną, a jej najniższa kondygnacja mogła służyć jako magazyn.
To właśnie te relikty przez lata uznawano za pozostałości stołpu lub donżonu, czyli wieży ostatecznej obrony. Badania Andrzeja Legendziewicza prowadzą jednak do innego wniosku. Zdaniem doktora habilitowanego Politechniki Wrocławskiej nie był to donżon. Przeczą temu zarówno stosunkowo cienkie mury, jak i wejście prowadzące bezpośrednio z poziomu terenu. Typowe średniowieczne wieże ostatecznej obrony miały znacznie masywniejsze ściany, a wejścia umieszczano wysoko, tak aby w razie oblężenia można było skutecznie odciąć dostęp do wnętrza. Najstarsza murowana siedziba książęca w Koźlu była więc najprawdopodobniej wieżowym budynkiem rezydencjonalnym, a nie ostatnim punktem obrony zamku. Jeszcze pod koniec XIII wieku obok niej znajdował się dziedziniec otoczony murowanym obwodem. Był to jednak dopiero początek wielkiej przebudowy.
Zamek godny księcia
Wraz ze wzrostem znaczenia Koźla dotychczasowa siedziba stała się zbyt mała. W drugiej połowie XIV wieku powstało założenie, którego zarys w dużej mierze wyznacza teren zamku do dziś. Usypano potężne plateau (podwyższony plac nadziemny lub sztuczne wzniesienie) o wymiarach około 45 na 46 metrów, wyniesione około czterech metrów ponad otaczający teren. Otoczono je grubym ceglanym murem z zaokrąglonymi narożnikami. Starsza XIII-wieczna budowla została najprawdopodobniej częściowo rozebrana i zasypana, a jej relikty znalazły się pod nowym poziomem dziedzińca.
Wzdłuż północnej części zamku prawdopodobnie wzniesiono gotyckie skrzydło mieszkalne. Pod koniec XIV wieku wjazd dodatkowo zabezpieczono kwadratową wieżą bramną, wysuniętą w stronę fosy i wzmocnioną przyporami. Wrota mogły być połączone z mostem zwodzonym. W ten sposób powstał właściwy średniowieczny zamek książęcy – od miasta oddzielony fosą, a jednocześnie znajdujący się w obrębie miejskiego organizmu, niedaleko rynku i najważniejszych świątyń. Jego położenie mówiło wiele o pozycji właściciela: zamek miał nie tylko chronić, ale również imponować. Badania Andrzeja Legendziewicza znacząco korygują więc starszy, prostszy obraz rozwoju zamku. Obecny gotycki obwód nie powstał jednocześnie z najstarszą wieżą. Jest młodszy o około sto lat, a całe założenie było wielokrotnie rozbudowywane.
Zmieniała się również sytuacja polityczna Koźla. W 1355 roku król Czech Karol IV przekazał miasto wraz z warownią księciu Konradowi I Oleśnickiemu. W kolejnych dziesięcioleciach zamek przechodził z rąk do rąk. W 1473 roku należał do Henryka I Starszego z Podiebradów – i właśnie na kozielskim zamku przyszła wówczas na świat jego córka Małgorzata. Później zarządzali nim kolejni lennicy i właściciele. W 1509 roku Koźle z warownią znalazło się w rękach ostatniego opolskiego Piasta – Jana II Dobrego.
Problem polegał na tym, że kolejni panowie coraz rzadziej traktowali Koźle jako swoją główną siedzibę. Budowla pozbawiona stałego gospodarza stopniowo podupadała. W źródłach pojawia się jednak ważny ślad świadczący o tym, że zamek nadal się rozwijał. W drugiej ćwierci XVI wieku przy wschodnim murze powstał budynek gospodarczy nazywany dziś Lamusem. Początkowo był najprawdopodobniej jednoprzestrzennym magazynem, do którego od strony dziedzińca prowadziły szerokie wjazdy. W połowie XVI wieku stan całego kompleksu był jednak fatalny. Cesarski budowniczy Georg von Braun, który oglądał zamek na polecenie Ottona von Zedlitza, uznał, że obiekt nie nadaje się do zamieszkania. Ratunek miał nadejść wraz z Oppersdorffami.
Wielka przebudowa
W 1562 roku Koźle wraz z zamkiem wziął w zastaw Jan von Oppersdorff. To jego działalność zapoczątkowała największą nowożytną przebudowę dawnej książęcej siedziby. Robert Słota podkreśla, że odbudowa zamku miała znaczenie nie tylko reprezentacyjne. Odnowiona rezydencja była potrzebna jako siedziba administracji i komory książęcej, a zarazem podnosiła prestiż rozwijającego się miasta.
Około 1578 roku wzdłuż południowego muru powstało nowe skrzydło. Miało około 41,5 metra długości, było podpiwniczone i mieściło duże pomieszczenia, które mogły pełnić funkcję magazynów lub arsenału. Dotychczasową średniowieczną wieżę bramną włączono w nową zabudowę, a wjazd na dziedziniec przeniesiono na środek południowego skrzydła.
Najbardziej niezwykłym elementem tej przebudowy był niewielki trzypoziomowy bastion w południowo-zachodnim narożniku. Jego zadaniem było bronienie wlotu fosy pomiędzy zamkiem a podzamczem. Nie była to więc – jak określano ją czasami w starszych opracowaniach – basteja, lecz element fortyfikacyjny zaprojektowany według nowożytnych zasad obrony.
Dzięki przebudowie średniowieczna warownia zmieniła się w rozbudowany kompleks łączący funkcje administracyjne, gospodarcze, mieszkalne i militarne. Jednocześnie właśnie nowożytne inwestycje zaczęły zacierać pierwotny wygląd średniowiecznego zamku.
W nowej roli
Okres świetności nie trwał długo. Kolejni właściciele nie zawsze mieszkali w Koźlu, a XVII wiek przyniósł wojnę trzydziestoletnią i wielokrotne walki o miasto. Zamek, przystosowany jeszcze do wcześniejszych realiów wojennych, tracił znaczenie militarne.
Kiedy w XVIII wieku Koźle stało się nowoczesną pruską twierdzą, dawny zamek książęcy był już jedynie jednym z wielu obiektów znajdujących się wewnątrz ogromnego systemu fortyfikacji. Służył m.in. celom wojskowym i gospodarczym, ale nie był już sercem systemu obronnego miasta.
Zmieniała się również sama zabudowa. Pod koniec XVII wieku przebudowano Lamus, dzieląc jego wnętrze na kilka poziomów i pomieszczeń. W XVIII wieku przekształcano skrzydło południowe oraz bastion, a dawny wjazd ponownie zmienił położenie. W XIX wieku kolejne adaptacje jeszcze mocniej zatarły dawny wygląd kompleksu.
W 1915 roku w miejscu średniowiecznego skrzydła północnego wzniesiono zachowaną do dziś neostylową kamienicę. Część dawnych murów wykorzystano w jej konstrukcji. Był to symboliczny finał wielowiekowego procesu – zamek, który przez stulecia obrastał kolejnymi warstwami zabudowy, niemal całkowicie stracił czytelny średniowieczny kształt.
Po II wojnie światowej zaniedbania doprowadziły do dalszego niszczenia kompleksu. W latach 60. XX wieku rozebrano znaczną część ruin południowego skrzydła. Przetrwały jednak piwnice, fragmenty gotyckich murów, Lamus, relikty bastionu i przebudowana wieża stojąca w miejscu dawnego średniowiecznego wjazdu.
Ukryty pod ziemią
Dzisiejszy zamek w Koźlu jest więc trochę jak historyczna układanka. To, co widzimy ponad ziemią, pochodzi z różnych stuleci. Jeszcze więcej kryje dziedziniec i zachowane mury. Pod jego powierzchnią znajdują się relikty najstarszej murowanej rezydencji z XIII wieku. Gotycki mur otaczający plateau jest pozostałością wielkiej przebudowy z XIV stulecia. Lamus pamięta pierwszą połowę XVI wieku, piwnice południowego skrzydła – czasy Oppersdorffów, a kamienica zamykająca kompleks od północy powstała dopiero na początku XX wieku.
Badania architektoniczne pokazują przy tym, że nie wszystkie utrwalone przez lata opowieści wytrzymują konfrontację z murami. Najstarsza wieża najprawdopodobniej nie była donżonem. Zamek książęcy nie był też bezpośrednią kontynuacją w tym samym miejscu warowni Bolesława Krzywoustego. Zamiast jednej budowli rozwijającej się nieprzerwanie od XII wieku mamy do czynienia z historią co najmniej dwóch kolejnych ośrodków władzy – wcześniejszego grodu nad Odrą i późniejszej murowanej siedziby książęcej w obrębie średniowiecznego miasta.
Napisz komentarz
Komentarze