Przejdź do głównych treściPrzejdź do wyszukiwarkiPrzejdź do głównego menu
Reklama
wtorek, 17 listopada 2026 19:53
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
HISTORIA I DZIEDZICTWO KĘDZIERZYNA-KOŹLA

Niszczyły je powodzie, wysadzały wojska, a mieszkańcy odbudowywali. Mosty, które tworzyły historię miasta

Przez wieki łączyły brzegi Odry, umożliwiały handel i codzienne życie mieszkańców. Niszczone przez powodzie, wysadzane podczas wojen i wielokrotnie odbudowywane, kozielskie mosty były świadkami burzliwej historii miasta. Za każdą z tych przepraw kryją się niezwykłe wydarzenia i ludzkie losy.
Niszczyły je powodzie, wysadzały wojska, a mieszkańcy odbudowywali. Mosty, które tworzyły historię miasta
Przedwojenny widok stalowego mostu na Odrze w Koźlu

Źródło: Archiwum prywatne

Dawniej poszczególne brzegi miasta łączyło aż pięć przepraw mostowych. Po wyprostowaniu koryta rzeki i likwidacji meandrów na Odrze pozostały dwa mosty drogowe. Te, które zbudowano pod koniec XIX wieku, przez wiele dziesięcioleci były bezimienne. Dopiero w XXI wieku przeprawie łączącej miasto z wyspą nadano imię Józefa Długosza, a most łączący wyspę z obecną ulicą Dunikowskiego zyskał patrona w osobie przedwojennego policjanta Wiktora Ludwikowskiego. Jednak ich sylwetki przybliżymy nieco później.

Historia pierwszych kozielskich mostów sięga zapewne średniowiecza. Śląski kronikarz ks. Augustyn Weltzel odnotował, że „cesarz niemiecki Rudolf II Habsburg przyznał Koźlu w 1607 roku prawo do podniesienia myta pod warunkiem, że miasto będzie utrzymywać w należytym stanie pięć mostów na Odrze, wały i drogi”. Były to zapewne drewniane mosty zwodzone. Dalej ów kronikarz podaje, iż w 1616 roku Bernard i Joachim Oppersdorffowie „odstąpili miastu dochody z ceł drogowych i mostowych w zamian za płacenie rocznego czynszu, a właściciele Koźla zobowiązali się za to utrzymywać w należytym porządku most na Odrze i drogę w Reńskiej Wsi”.

Pierwszy duży kozielski most zwodzony zbudowano naprzeciwko obecnego urzędu pocztowego przy ul. Łukasiewicza. W trakcie prowadzonych w kolejnych stuleciach prac związanych z rozbudową twierdzy i regulacją Odry zmieniano przebieg koryta rzeki oraz likwidowano liczne meandry. W wyniku tych przekształceń powstał kanał powodziowy, który oddzielił od miasta wyspę. Na kanale zbudowano też nowy most łączący wyspę z drogą do Kłodnicy. Na dawnych mapach Koźla mosty drogowe są już zaznaczone. W czasie najazdu Szwedów zostały one spalone. W związku z tym Koźlanie przez dwa lata korzystali z promu wypożyczonego z Raciborza.

Stalowe przeprawy

Niestety 6 lipca 1880 roku miasto zalała fala powodziowa. Woda „zabrała” most, który miał duże znaczenie dla funkcjonowania kozielskiej Wyspy, gdzie mieściło się Pruskie Państwowe Stado Ogierów. W czasie największej jego świetności hodowano tam 330 ogierów rasy śląskiej. Konie te były przydatne do prac polowych oraz na wojnie. Po powodzi zbudowano więc drewnianą prowizorkę. Jednak w 1884 roku, z myślą o rozwoju stadniny, władze miejskie zdecydowały o budowie na Odrze solidnych mostów o stalowej konstrukcji. Dwa nowe, 90-metrowe mosty zbudowano już w obecnym miejscu. Prace budowlane trwały zaledwie kilka miesięcy. Przyczółki mostowe i nawierzchnię wykonano ze strzegomskiego granitu, chodniki z dębowych belek, a gazowe latarnie oświetlały przeprawę po zmroku. Nowy most miał cztery i pół metra wysokości, lecz przy wysokich stanach wody przepływające pod nim statki musiały „kłaść” maszty i kominy. Most na lewym brzegu Odry oddano do użytku 15 listopada 1885 roku. Pierwszym jego użytkownikiem był budowniczy – inż. Franz Wegner, który przy dźwiękach orkiestry przejechał przez most w bryczce zaprzężonej w dwie pary koni.

Za przejazd przez mosty miasto pobierało myto. Przejazd wozem konnym kosztował 6 halerzy, a za przejazd wozu załadowanego zbożem płacono 1 grosz. Myto za przeprowadzenie dużej krowy wynosiło 6 halerzy, a małej – 2 halerze. Tyle samo kosztowało przepędzenie pięciu kóz lub owiec. Należności te pobierał poborca miejski, lecz rajcy kozielscy zarzucali mu, że nie zawsze robił to uczciwie.

Jeszcze w czasach funkcjonowania wcześniejszych przepraw zdecydowano więc, aby oddać mosty w dzierżawę… mistrzowi szewskiemu z Koźla – Karolowi Brendelowi, co nastąpiło ostatecznie w 1863 roku. Dochód z dzierżawy był chyba niezły, skoro po siedmiu latach Brendel założył fundację i stał się jednym z głównych sponsorów pierwszego w Koźlu 20-łóżkowego szpitala dla cywilnych mieszkańców miasta. Lecznicę wzniesiono w ciągu dwóch lat, u zbiegu obecnych ulic Planetorza i Piramowicza.

Obydwa wspomniane mosty w niezmienionym kształcie dotrwały do wiosny 1945 roku. Wtedy też II wojna światowa zbliżała się ku końcowi, a armia I Frontu Ukraińskiego, dowodzona przez marszałka Iwana Koniewa, stanęła na prawym brzegu Odry, przygotowując się do operacji opolskiej oraz marszu na Berlin. Po przeprowadzeniu ewakuacji kozielskiej stadniny i wyprowadzeniu koni do Książa koło Wałbrzycha, 18 marca 1945 roku około godziny 2 w nocy specjalne komando Wehrmachtu zdetonowało ładunki wybuchowe za pomocą zapalników elektrycznych i wysadziło obydwie przeprawy, używając do tego niewybuchów bomb lotniczych oraz pocisków artyleryjskich.

Po przejęciu Koźla przez polską administrację mieszkańcy rozpoczęli starania o wybudowanie mostu łączącego miasto z Wyspą. Dzięki przychylności wojskowego komendanta miasta, radzieckiego oficera majora Anatola Szadkowskiego, saperzy wybudowali drewnianą przeprawę naprzeciwko domu św. Karola. Przetrwała ona zaledwie trzy lata, gdyż w 1948 roku most zniszczyła wiosenna powódź. Ponadto, aby umożliwić komunikację mieszkańców Koźla z portem i Kłodnicą, radzieccy saperzy zbudowali w 1945 roku wysokowodny most drewniany po północnej stronie pobliskiego mostu kolejowego na Odrze, leżącego na linii Kędzierzyn–Nysa. Dzięki temu możliwy stał się ruch ciężkich pojazdów z Koźla-Portu do Koźla. Most ten służył mieszkańcom do 1948 roku. W tym czasie mocno zaawansowane były już prace przy odbudowie „starych” mostów drogowych. Kierownikiem robót był zasłużony dla regionu budowniczy Józef Długosz. Przy budowie pomagali również żołnierze z kozielskiej jednostki wojskowej.

Pocztówka prawdopodobnie z lat 20. lub 30. XX wieku
Archiwum prywatne

Patroni mostów

Po wielu latach użytkowania mostów w 2008 roku Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad podjęła decyzję o kapitalnym remoncie jednego z nich. Przeprawa znajdująca się po lewej stronie Odry była już w tak złym stanie, iż groziła jej katastrofa budowlana. Most ten od 19 marca 2003 roku nosi właśnie imię Józefa Długosza, który po zniszczeniach wojennych kierował jego odbudową. Józef Długosz urodził się 12 marca 1908 roku w Zborowie koło Trembowli na wschodnich Kresach Rzeczypospolitej. Po zakończeniu II wojny światowej trafił wraz z rodziną do Koźla. Już 1 lipca 1945 roku podjął pracę w Śląsko-Dąbrowskim Oddziale Przedsiębiorstw Odbudowy Kraju w Katowicach.

Tam powierzono mu organizację i kierownictwo Państwowego Przedsiębiorstwa Budowlanego w Kędzierzynie. Przez kilka lat zajmował się odbudową osiedla Pogorzelec i budynków na kozielskim Rynku. W 1948 roku, po likwidacji oddziału w Kędzierzynie, został kierownikiem PBB nr 11 w Opolu. Z ramienia tej firmy nadzorował m.in. odbudowę kozielskich mostów, budowę pomników: Powstańców Śląskich na Górze św. Anny według projektu Xawerego Dunikowskiego oraz pomnika w Dziergowicach według projektu Zygmunta Wawrzynowicza. Kierował budową kędzierzyńskich osiedli: Mariana Buczka i Leśnego, a także szkół w Raszowej i Polskiej Cerekwi. Prowadził też remont kapitalny szpitala w Koźlu i odbudowę wieży kościoła parafialnego pw. św. Zygmunta, gdzie w lutym 1959 roku pojawiły się nowe dzwony.

Z kolei drugiemu z mostów drogowych w Koźlu w kwietniu 2016 roku nadano imię Wiktora Ludwikowskiego. - Był on współtwórcą Polskiej Policji Państwowej, jednym z ojców polskiej kryminalistyki, badaczem mowy więziennej, a także mieszkańcem Koźla, w którym spędził ostatni okres swojego życia i gdzie został pochowany. W 2011 roku jego imieniem nazwana została sala konferencyjna w Komendzie Wojewódzkiej Policji w Poznaniu, a trzy lata później został nominowany do tytułu „Policjanta 95-lecia” - przypomina Bogusław Rogowski, znany miłośnik historii z Kędzierzyna-Koźla.

Przez dwa lata Wiktor Ludwikowski, wraz z pięcioma innymi wysokiej rangi funkcjonariuszami policji, brał udział w przygotowaniach do powołania w Europie Międzynarodowej Komisji Policji Kryminalnej. Prace prowadzono w Pruskim Instytucie Policyjnym w berlińskiej dzielnicy Charlottenburg. Komisja, powołana w 1923 roku, dała początek Interpolowi.

Czas na kolej

Szybki rozwój kolei żelaznej spowodował, że w krajobrazie Koźla pojawił się nowy most. Był to 200-metrowy, czteroprzęsłowy most kolejowy, wybudowany ze stali w pobliżu osady Rybarze. Stanowił on ważny element uruchomionej w 1876 roku linii kolejowej z Kędzierzyna do Nysy. Sześć lat później dzięki niemu można było uruchomić także trasę kolejową łączącą węzeł kędzierzyński z cukrownią w Reńskiej Wsi, a następnie w 1898 roku przedłużyć ją do Polskiej Cerekwi i Baborowa.

Most kolejowy miał duże znaczenie strategiczne i w następnych latach zapisał się w historii Górnego Śląska. Bezpośrednio przed wybuchem III powstania śląskiego polska grupa destrukcyjna Wawelberg, dowodzona przez kpt. Tadeusza Puszczyńskiego, dokonała licznych aktów dywersji, polegających na niszczeniu infrastruktury kolejowej na Śląsku. W nocy z 2 na 3 maja 1921 roku powstańcy wysadzili siedem mostów znajdujących się na liniach kolejowych łączących Górny Śląsk z Rzeszą Niemiecką. W planach mieli też wysadzenie mostu na Odrze, lecz był on silnie strzeżony przez oddziały Selbstschutzu.

Dopiero 14 maja 1921 roku, po ciężkich walkach i zdobyciu kozielskiego portu, oddziałowi I pułku piechoty udało się opanować most. Powstańcy pod dowództwem kpt. Pawła Chrószcza podminowali przęsło od strony Koźla-Portu i wysadzili je w powietrze. Tym samym uniemożliwili atak niemieckich pociągów pancernych nadjeżdżających z Koźla, a linia kolejowa Kędzierzyn–Nysa na długo została wyłączona z ruchu, uniemożliwiając Niemcom przerzuty posiłków z głębi Rzeszy na tereny objęte III powstaniem śląskim.

Po utworzeniu Republiki Weimarskiej oraz po wybudowaniu w Koźlu kolejnego basenu portowego znacznie wzrosły przewozy kolejowe. Jednak most kozielski okazał się „wąskim gardłem” na tej ważnej trasie. Mimo widma zbliżającego się kryzysu pod koniec lat 20. XX wieku zarząd kolei zdecydował o rozbudowie i modernizacji mostu. Prace przeprowadzono w stosunkowo krótkim czasie. Most został poszerzony, położono drugi tor, wzmocniono filary oraz wymieniono stalowe przęsła.

Most ten przetrwał okres II wojny światowej bez większych uszkodzeń. Podczas nalotów alianckich mostu broniły baterie 88-milimetrowych armat przeciwlotniczych Flak 34, rozlokowane obok cmentarza w Mechnicy oraz na zachodnich obrzeżach Rogów. Pomimo tego naloty lekko uszkodziły przyczółek na lewym brzegu rzeki. Po kilkudniowym remoncie obiekt został ponownie oddany do użytku.

Ostatnie niemieckie pociągi przejechały przez most w kierunku Nysy i Kamieńca 21 stycznia 1945 roku i wywiozły z Kędzierzyna rodziny oraz personel obsługujący węzeł kolejowy. Po wysadzeniu kozielskich mostów drogowych Niemcy usiłowali zniszczyć również ów most kolejowy. Rankiem 19 marca 1945 roku żołnierze załadowali na pokaźnych rozmiarów tratwę niewybuchy bomb lotniczych oraz sporą ilość materiałów wybuchowych. Następnie „puścili” ją z nurtem rzeki. Liczyli, że tratwa rozbije się o jeden z filarów i tym samym uszkodzi most. Jednak silny, wiosenny nurt rzeki spowodował, że tratwa zboczyła z kursu i ominęła filar mostu. Dopłynęła aż do śluzy w Januszkowicach, gdzie zdetonowali ją Rosjanie. Obecnie most kolejowy, którego historia sięga XIX wieku, jest już zabytkiem techniki. Jako obiekt strategiczny do końca 1965 roku był strzeżony przez żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW), a po rozwiązaniu tej formacji jeszcze przez kilka lat ochraniała go Służba Ochrony Kolei (SOK).

Widokówka z napisem: „Koźle, Górny Śląsk – Przy moście na Odrze”
Archiwum prywatne

 


Podziel się
Oceń

Napisz komentarz

Komentarze

Ostatnie komentarze
Autor komentarza: Rowerzysta Treść komentarza: A kiedy obiecany przecisk pod torami przy stacji PKP? Tam to dopiero dużo rowerzystów by skorzystało Data dodania komentarza: 17.11.2026, 18:18 Źródło komentarza: Ścieżka rowerowa wkrótce połączy trzy osiedla Kędzierzyna-Koźla. ZDJĘCIA Autor komentarza: Akronim Treść komentarza: Da, da, zwłaszcza Ukrainki i dzieci. To nie II wojna światowa, gdzie polscy dowódcy robili z dzieci żołnierzy. W Afryce dalej tak jest. Data dodania komentarza: 17.11.2026, 17:08 Źródło komentarza: Wyzywał Ukrainkę na poczcie. 41-latek z Kędzierzyna-Koźla usłyszał zarzut Autor komentarza: Andy Treść komentarza: Kolejny, polski dżentelmen. Ale to nie Polak, bo w polskiej kulturze kobiety się szanuje. Jakiś Ahmed Kowalski. Data dodania komentarza: 17.11.2026, 16:58 Źródło komentarza: Wyzywał Ukrainkę na poczcie. 41-latek z Kędzierzyna-Koźla usłyszał zarzut Autor komentarza: Nat Treść komentarza: Nie wrócą bo u nas mają 800+ i pensje takie jak Polacy. Data dodania komentarza: 17.11.2026, 16:57 Źródło komentarza: Wyzywał Ukrainkę na poczcie. 41-latek z Kędzierzyna-Koźla usłyszał zarzut Autor komentarza: tw Treść komentarza: Pierdoły Data dodania komentarza: 17.11.2026, 16:35 Źródło komentarza: Wyzywał Ukrainkę na poczcie. 41-latek z Kędzierzyna-Koźla usłyszał zarzut Autor komentarza: gregor Treść komentarza: Dobry projekt,Super :) Data dodania komentarza: 17.11.2026, 15:44 Źródło komentarza: Ścieżka rowerowa wkrótce połączy trzy osiedla Kędzierzyna-Koźla. ZDJĘCIA
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama Moja Gazetka - strona główna