W maju 1921 roku na Górnym Śląsku ważyły się losy regionu. Po plebiscycie, który miał rozstrzygnąć o przynależności tych ziem do Polski lub Niemiec, wybuchło III powstanie śląskie – największy z trzech zrywów. Walki toczyły się m.in. w rejonie Góry św. Anny, Gogolina i Kędzierzyna.
Wieści o powstaniu szybko dotarły do szkół wojskowych II Rzeczypospolitej. Choć władze zakazały kadetom udziału w walkach, wielu młodych uczniów nie zamierzało zostać w koszarach. Uciekali nocą, bez pieniędzy i dokumentów, przedostając się pociągami na Śląsk. Ostatecznie do powstańczych oddziałów trafiło ponad stu kadetów, głównie ze Lwowa i Modlina.
Wśród nich był Karol Hieronim Chodkiewicz. Urodził się 12 września 1904 roku w Strzelczyńcach na Podolu. Pochodził z rodziny ziemiańskiej, wychowywanej w tradycji patriotycznej. Uczył się w Żytomierzu i we Lwowie, a później w Korpusie Kadetów w Łobzowie pod Krakowem. Miał zostać oficerem, ale wojna o granice odrodzonej Polski przyszła wcześniej. 11 maja 1921 roku zgłosił się do 8. pułku piechoty powstańczej. Ze względu na młody wiek skierowano go do pracy kancelaryjnej przy sztabie. Chodkiewicz nie chciał jednak służyć na zapleczu. Opuścił sztab i dołączył do oddziału kapitana Franciszka Rataja, walczącego w rejonie Góry św. Anny. To właśnie tam rozgrywały się jedne z najcięższych walk całego powstania. Niemieckie oddziały ochotnicze próbowały odzyskać utracone pozycje, a powstańcy bronili ich pod silnym ogniem artylerii i karabinów maszynowych.
21 maja 1921 roku walki w okolicach Oleszki przybrały dramatyczny obrót. Karol Chodkiewicz poległ tego dnia od ognia niemieckiego karabinu maszynowego. Według relacji Zygmunta Lityńskiego, uczestnika walk, młody kadet został trafiony podczas natarcia i upadł na drogę. Tego samego dnia zginęli także jego koledzy – siedemnastoletni Zygmunt Toczyłowski oraz starszy o rok Zygmunt Zakrzewski. Ich śmierć stała się symbolem udziału najmłodszych ochotników w III powstaniu śląskim. W całym zrywie poległo siedmiu kadetów, wielu kolejnych zostało rannych. Mówiono o nich później Orlęta Opolskie, nawiązując do pamięci Orląt Lwowskich.
Karola Chodkiewicza pochowano najpierw w zbiorowej mogile w Jasionej. Później jego szczątki przeniesiono do Krakowa i złożono na Cmentarzu Rakowickim. Pośmiertnie został odznaczony Orderem Virtuti Militari, Śląską Wstęgą Waleczności i Zasługi oraz Krzyżem Niepodległości. Pamięć o nim przetrwała w II Rzeczypospolitej. 4 lipca 1930 roku marszałek Józef Piłsudski, po porozumieniu z rodziną poległego nastolatka, ustanowił Dzień Kadeta. Datę obchodów wyznaczono w pobliżu 21 maja – dnia śmierci Karola Chodkiewicza, najmłodszego poległego powstańca śląskiego. Dziś, ponad sto lat po tamtych wydarzeniach, pamięć o młodych uczestnikach powstania nadal trwa. 24 maja w Gogolinie i na Górze św. Anny odbędą się uroczystości Ogólnopolskiego Święta Dnia Kadeta „Szlakiem Orląt Opolskich – Kadetów poległych i walczących o polskość Ziemi Opolskiej podczas Powstań Śląskich”.
Program obchodów Dnia Kadeta – 24 maja 2026 r.
9.30–10.30 | Gogolin
Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, ul. Strzelecka 30
Uroczysta Msza Święta w intencji poległych kadetów – najmłodszych żołnierzy II RP walczących podczas powstań śląskich.
11.00–12.00 | Gogolin
ul. Szkolna / Żeromskiego
Apel Poległych przy niedokończonym pomniku „Orląt Opolskich” – kadetów poległych na Ziemi Opolskiej podczas powstań śląskich. Uroczystość poświęcona m.in. pamięci Karola Hieronima Chodkiewicza.
12.30 | Góra św. Anny
Pomnik Czynu Powstańczego
Apel Pamięci – oddanie hołdu uczestnikom powstań śląskich, złożenie kwiatów i zapalenie zniczy.
Napisz komentarz
Komentarze