Nie wiadomo dokładnie, kiedy powstał pierwszy gród, od którego zaczęła się historia Koźla. Nie znamy też jego pierwotnej lokalizacji, a hipotez jest kilka. Jedno jest pewne – strategiczne znaczenie tego miejsca dostrzeżono bardzo wcześnie. Odra tworzyła naturalną barierę obronną, a jednocześnie była ważnym szlakiem komunikacyjnym. W pobliżu krzyżowały się również drogi prowadzące przez Śląsk w kierunku Moraw i Małopolski.
Najstarsze pisemne informacje o Koźlu pochodzą z początku XII wieku. Datowanie wydarzeń opisywanych przez dawnych kronikarzy nie jest jednoznaczne – w opracowaniach pojawiają się lata 1104, 1105, 1106 i 1108. Muzeum Ziemi Kozielskiej wskazuje, że Koźle pojawia się już w „Kronice polskiej” Galla Anonima w kontekście walk wojsk Bolesława Krzywoustego z Morawianami i najazdu księcia Świętopełka. Gród został spalony, a polski książę miał szybko przystąpić do jego odbudowy. W następnych latach nadodrzańska warownia ponownie stawała się celem ataków.
Co ciekawe, nie ma pewności, czy gród opisany przez średniowiecznych kronikarzy znajdował się dokładnie tam, gdzie dziś wznosi się Wzgórze Zamkowe. Badania archeologiczne nie potwierdziły w tym miejscu osadnictwa wczesnośredniowiecznego. Najstarsze średniowieczne zabytki odkryte na wzgórzu pochodzą z XIII wieku. Badacze przypuszczają więc, że pierwotny gród znajdował się w innym, pobliskim miejscu, a na przełomie XII i XIII wieku został przeniesiony na dogodniejszy teren. Mogło do tego dojść po jednym z kolejnych najazdów i zniszczeniu starszej warowni.
Gród nad Odrą
Po śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 roku Śląsk przypadł jego najstarszemu synowi Władysławowi II, później zwanemu Wygnańcem. Rozpoczęty wówczas okres rozbicia dzielnicowego sprawił, że ziemie śląskie były przez kolejne pokolenia dzielone pomiędzy przedstawicieli coraz liczniejszych gałęzi dynastii Piastów.
W 1163 roku na Śląsk powrócili synowie Władysława Wygnańca. Po kolejnych podziałach Koźle wraz z Raciborzem i Cieszynem znalazło się pod panowaniem Mieszka Plątonogiego. To właśnie jego lokalna tradycja połączyła później z legendą o braciach Kozłach. Stolicą swojego władztwa Mieszko uczynił jednak Racibórz.
Znaczenie Koźla rosło mimo to systematycznie. Miasto było ważnym ośrodkiem władzy książęcej i administracji terenowej. Funkcjonowała tutaj kasztelania, której centrum stanowił warowny gród. Kasztelan odpowiadał nie tylko za obronę, ale również za wykonywanie części obowiązków administracyjnych i sądowych w imieniu księcia.
W kolejnych dziesięcioleciach Koźle pojawiało się w życiu śląskich Piastów częściej, niż mogłoby sugerować jego niewielkie rozmiary. Kazimierz I Opolski - uczestnik piątej wyprawy krzyżowej i pierwszy książę piastowski używający orła jako swego znaku, syn Mieszka Plątonogiego, miał przebywać na tutejszym zamku przed swoją śmiercią w 1229 roku. Z kolei Mieszko II Otyły, syn Kazimierza I Opolskiego i słynnej księżnej Wioli, która być może pochodziła z rodu carów bułgarskich, sporządził w Koźlu testament, którego wykonawcą miał zostać miejscowy kasztelan Mikołaj. Świadczy to o tym, że gród był w XIII wieku znaczącym ośrodkiem książęcej administracji.
W tym samym stuleciu następowały wielkie zmiany w zabudowie Koźla. Na Wzgórzu Zamkowym powstała warownia, a jednym z jej najważniejszych elementów była murowana wieża mieszkalno-obronna. Zachowany do dziś relikt wieży jest najstarszą częścią kozielskiego zamku. Budowla miała plan zbliżony do kwadratu, a jej mury osiągały około 1,3 metra grubości. Nie wiadomo dokładnie, jak była wysoka. Na podstawie podobnych budowli przypuszcza się, że mogła mieć cztery kondygnacje. Z czasem wokół wieży powstawały kolejne zabudowania. Kompleks otoczono murem, wzniesiono również dodatkową wieżę obronną. Dawny gród stopniowo przekształcał się w zamek odpowiadający rosnącemu znaczeniu Koźla.
Charakter średniowiecznej wieży odkrytej w Koźlu od lat budzi spory. Według ustaleń archeologa dr. Jerzego Romanowa, na których opiera się m.in. Muzeum Ziemi Kozielskiej, budowla miała być donżonem, czyli wieżą łączącą funkcje mieszkalne i obronne.
Z taką interpretacją nie zgadza się dr hab. Andrzej Legendziewicz z Politechniki Wrocławskiej. Jego zdaniem wieża pełniła przede wszystkim funkcję mieszkalną, a przeciwko uznaniu jej za donżon przemawiają stosunkowo cienkie mury oraz szerokie wejście znajdujące się na poziomie gruntu. Typowe wieże ostatecznej obrony z końca XIII wieku miały znacznie grubsze ściany, sięgające 2,5–3 metrów, a wejścia umieszczano wysoko nad ziemią. Z oceną Legendziewicza zgadza się Robert Słota, historyk z Kędzierzyna-Koźla.
Podobne wątpliwości przedstawił miłośnik lokalnej historii Sławomir Wilkowski. Zwraca uwagę na mury o grubości około 130-140 cm, szerokie wejście na parterze oraz bardzo nisko położone otwory, interpretowane jako strzelnicze. Jego zdaniem rozwiązania te trudno pogodzić z funkcją typowo obronną. Wieża mogła więc mieć przede wszystkim charakter reprezentacyjny, mieszkalny lub użytkowy.
Innego zdania jest Bolesław Bezeg, historyk i były dyrektor Muzeum Ziemi Kozielskiej. Podkreśla, że kozielskiej wieży nie należy porównywać z typowym stołpem, czyli wieżą ostatecznej obrony. Zamek w Koźlu był raczej książęcym ośrodkiem administracyjnym i strażnicą niż potężną fortecą. Według Bezega najniższa kondygnacja mogła służyć sprawowaniu władzy i sądów, natomiast wyższe piętra pełniły funkcje mieszkalne i obronne. Zwraca też uwagę, że wygląd budowli mógł zmieniać się wraz z kolejnymi przebudowami zamku, dlatego szerokie wejście i otwory w przyziemiu mogły powstać dopiero później.
Źródło: Wikipedia
Książęca stolica
Najważniejszy okres w średniowiecznych dziejach miasta rozpoczął się pod koniec XIII wieku. Po śmierci księcia Władysława Opolskiego jego rozległe władztwo zostało podzielone pomiędzy synów (Bolko I Opolski, Mieszko Cieszyński, Przemysław Raciborski i Kazimierz II Bytomski). W wyniku podziałów dokonanych w latach 1281-1284 wykształciło się księstwo bytomsko-kozielskie, którym władał Kazimierz II, nazwany Bytomskim.
Koźle stało się jednym z dwóch najważniejszych ośrodków nowego księstwa, obok Bytomia. Z tym samym okresem wiąże się lokacja miasta na prawie magdeburskim. Nowy status oznaczał zasadniczą zmianę w jego funkcjonowaniu. Powstał samorząd miejski, rozwijała się regularna zabudowa, handel i rzemiosło. Przy istniejącym kościele św. Zygmunta i św. Jadwigi utworzono parafię, nad którą opiekę sprawowali joannici.
Kazimierz II był postacią ważną nie tylko dla lokalnej historii. 10 stycznia 1289 roku złożył w Pradze hołd lenny królowi Czech Wacławowi II. Był pierwszym śląskim księciem, który zdecydował się na taki krok. Wydarzenie to zapoczątkowało proces coraz silniejszego wiązania śląskich władców z Koroną Czeską. Dla niewielkiego księstwa decyzja Kazimierza miała przede wszystkim wymiar polityczny. Jego ziemie leżały na ważnych szlakach prowadzących w stronę Krakowa, a sąsiedztwo silniejszych władców zmuszało miejscowych książąt do szukania potężnych sojuszników. Księstwo obejmowało między innymi Koźle, Bytom, Toszek i Gliwice, a jego położenie nadawało mu znaczenie znacznie większe, niż wynikałoby to z powierzchni.
Jeszcze większe znaczenie Koźle uzyskało na początku XIV wieku. Na przełomie 1303 i 1304 roku Kazimierz wydzielił swoim synom odrębne dzielnice. Koźle otrzymał Władysław, który rozpoczął tu własne rządy. W ten sposób miasto stało się centrum samodzielnego księstwa kozielskiego. Dla ówczesnych mieszkańców nie był to tylko prestiżowy tytuł. W Koźlu znajdowała się książęca siedziba, działał dwór i administracja, a miasto było miejscem, w którym rozstrzygano sprawy dotyczące całej okolicy. Na miejscowym zamku pojawiali się rycerze, duchowni, urzędnicy i posłańcy. Tutaj wystawiano dokumenty i podejmowano decyzje gospodarcze.
Muzeum Ziemi Kozielskiej zwraca uwagę, że wydzielanie Koźla przyszłym dziedzicom mogło mieć charakter swoistej szkoły rządzenia. Młody książę, zanim obejmował większe dziedzictwo, otrzymywał ziemię kozielską i mógł zdobywać tutaj doświadczenie w zarządzaniu własnym władztwem. Z tego powodu Koźle bywa porównywane do swoistego śląskiego odpowiednika francuskiego Delfinatu – dzielnicy przeznaczonej dla przyszłego następcy.
Księstwo kozielskie nie należało do największych państewek średniowiecznej Europy, ale jego dzieje dobrze pokazują, jak skomplikowany był polityczny świat rozbitego na dzielnice Śląska. Władysław stopniowo skupił w swoich rękach również inne części rodzinnego dziedzictwa. Kłopoty finansowe zmusiły go jednak w 1334 roku do zastawienia Koźla kuzynowi, księciu raciborskiemu Leszkowi, w zamian za pożyczkę wynoszącą 4 tysiące grzywien srebra. Po śmierci Leszka dwa lata później Koźle powróciło pod władzę Władysława, który następnie przekazał je synowi Kazimierzowi.
Właśnie z czasami księcia Kazimierza związana jest jedna z ciekawszych informacji dotyczących miejskiej symboliki. Dokumenty były wówczas opatrywane pieczęcią Koźla przedstawiającą trzy głowy kozłów – motyw, który po wielu stuleciach nadal pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta. Po Kazimierzu władzę nad Koźlem przejął Bolesław. Jego śmierć w 1355 roku podczas podróży do Włoch zakończyła rządy miejscowej linii Piastów bytomsko-kozielskich. Rozpoczął się długi spór o dziedzictwo. Ostatecznie ziemia kozielska znalazła się przede wszystkim pod władzą Piastów oleśnickich. Koźle przestało być siedzibą własnej linii książęcej, ale nie utraciło swojego znaczenia. Zamek nadal pełnił funkcję administracyjną i rezydencjonalną, a samo miasto rozwijało się jako lokalny ośrodek handlu i rzemiosła.
Rozbudowa miasta
Średniowieczne Koźle było znacznie mniejsze niż współczesne miasto. Zabudowa skupiała się na obszarze otoczonym fortyfikacjami. Sercem miasta był rynek z ratuszem, wokół którego stały domy mieszczan i działały warsztaty rzemieślnicze. Nad miastem górował zamek, a ważnym elementem przestrzeni były świątynie.
Rozwój nie przebiegał jednak bez dramatycznych przerw. 28 września 1417 roku Koźle niemal doszczętnie strawił wielki pożar. Katastrofę opisał pochodzący z miasta franciszkanin Mikołaj z Koźla. Po zniszczeniach mieszkańcy otrzymali od księcia Konrada Białego nowe przywileje, które miały ułatwić odbudowę i poprawić sytuację gospodarczą. Miasto szybko stanęło na nogi. W 1431 roku Koźle posiadało już mury obronne z czterema bramami, kościół parafialny i ratusz. Rozwijało się również życie zakonne. Poza murami, nad Odrą, powstał klasztor wraz z kościołem i cmentarzem.
O rosnącej zamożności mieszczan świadczą także inwestycje podejmowane w drugiej połowie XV wieku. Koźle nabywało nieruchomości poza własnymi murami, między innymi folwarki i wsie. Miasto kupiło dobra w Rogach, Kobylice oraz folwark w Większycach. Nie było więc wyłącznie niewielkim skupiskiem domów chronionych przez mury, ale dysponowało własnym majątkiem ziemskim i zapleczem gospodarczym.
Na początku XVI wieku, po kolejnych zmianach właścicieli, ziemia kozielska ponownie znalazła się pod panowaniem opolskich Piastów. Ostatnim z nich był Jan II Dobry, który przez lata starał się ponownie zjednoczyć znaczną część dawnych ziem górnośląskich Piastów. Po jego bezpotomnej śmierci w 1532 roku skończyła się wielowiekowa epoka piastowskiego panowania nad tą częścią Śląska. Koźle znalazło się pod zwierzchnictwem Korony Czeskiej, którą od 1526 roku władali Habsburgowie.
Kolejny bardzo ważny okres w historii Koźla rozpoczął się w 1563 roku, gdy Johann von Oppersdorff przejął Koźle i Głogówek. Miasto przestało być dobrem książęcym i stało się własnością prywatną jednego z najważniejszych śląskich rodów arystokratycznych. Oppersdorff wybrał na swoją główną siedzibę Głogówek, ale Koźla nie traktował jako prowincjonalnego dodatku do swoich dóbr. Rozpoczął odbudowę i modernizację tutejszego zamku. Stan dawnej piastowskiej warowni nie był wówczas najlepszy. W zachowanej korespondencji budowniczy Georg von Braun oceniał, że z dawnego kompleksu pozostały przede wszystkim wieża i mury obronne. Jednocześnie zwracał uwagę na wyjątkowo korzystne położenie zamku, chronionego przez Odrę, mokradła i system fos.
Do prac przygotowywano się z dużym rozmachem. Już w 1562 roku uruchomiono w Koźlu cegielnię, w której w trzech piecach wypalono 54 tysiące cegieł przeznaczonych na odbudowę zamku. Dawna średniowieczna siedziba książęca była stopniowo przebudowywana i dostosowywana do nowych potrzeb. Z czasem nabrała charakteru bardziej reprezentacyjnej, renesansowej rezydencji. Z opisu pochodzącego z końca XVI wieku wynika, że zamek był chroniony przez dwie fosy. Od jednej strony dodatkową przeszkodę stanowiły Odra i jej rozlewiska, od drugiej bagna i stawy. Dawne średniowieczne założenie obronne nadal więc wykorzystywało naturalne walory miejsca, które przed wiekami zdecydowały o powstaniu tutaj grodu.
Oppersdorffowie rozwijali jednak nie tylko sam zamek. Za ich czasów zmieniało się całe miasto. Powstały słodownie i browar produkujący piwo zarówno na potrzeby zamku, jak i mieszkańców oraz karczm należących do okolicznych dóbr. Działały cechy szewców, krawców, garncarzy i sukienników. W 1571 roku uruchomiono tartak. Ważną częścią miejscowej gospodarki pozostawały także stawy rybne. Codzienność mieszkańców była ściśle związana z funkcjonowaniem zamku. Koźlanie płacili właścicielom czynsze, a część ludności wykonywała obowiązki na rzecz pańskiej siedziby. Zimą należało między innymi rozbijać lód na fosie, chłopi uczestniczyli w jej oczyszczaniu i dostarczali materiały potrzebne do napraw, a rybacy zajmowali się pańskimi stawami. Nowi właściciele angażowali się również w rozwój najważniejszych budowli miejskich. W 1570 roku Johann von Oppersdorff podjął się remontu i rozbudowy kościoła parafialnego. Dobudowano wówczas wieżę, a po zakończeniu prac świątynia została ponownie konsekrowana.
Koźle końca XVI wieku różniło się więc znacznie od średniowiecznego grodu sprzed kilku stuleci. Nadal pozostawało niewielkim miastem otoczonym murami i wodą, ale miało zamek, ratusz, kościoły, rozwinięte rzemiosło, zaplecze gospodarcze i własne tradycje miejskie. Czasy Oppersdorffów były jednym z ostatnich okresów względnego spokoju przed katastrofą, która miała nadejść w następnym stuleciu.
Czasy wielkich wojen
W 1617 roku Koźle wraz z ośmioma wsiami i siedmioma folwarkami zostało sprzedane Andrzejowi Kochcickiemu, jednemu z najbogatszych przedstawicieli śląskiej szlachty protestanckiej. Rok później rozpoczęła się wojna trzydziestoletnia. Kochcicki opowiedział się po stronie przeciwników Habsburgów. W 1626 roku oddał Koźle wojskom protestanckim Ernsta von Mansfelda. Miasto zostało splądrowane, a następnie przygotowane do obrony. Rok później pod Koźle podeszła armia cesarska. Po ciężkich walkach protestancka załoga skapitulowała. Największa katastrofa nastąpiła jednak w 1642 roku, gdy miasto zdobyły wojska szwedzkie Lennarta Torstenssona. Koźle zostało niemal całkowicie zniszczone. Według zachowanych przekazów spłonęło 178 domów, a ocalały zamek, kościół i zaledwie 57 budynków mieszkalnych. Wojna trzydziestoletnia zakończyła epokę, w której Koźle rozwijało się jako miasto książęce, handlowe i rzemieślnicze. Wieloletnie walki, przemarsze wojsk, grabieże i pożary zubożyły mieszkańców i zniszczyły znaczną część dorobku wcześniejszych pokoleń.
W następnych stuleciach charakter Koźla całkowicie się zmienił. W XVIII wieku strategiczne położenie miasta ponownie zaczęło odgrywać najważniejszą rolę. Najpierw Habsburgowie, a po zajęciu Śląska w 1741 roku Prusacy przekształcali Koźle w potężną twierdzę. Przez ponad sto lat potrzeby wojska wyznaczały rytm życia miasta i ograniczały jego rozwój przestrzenny.
Po likwidacji twierdzy w 1873 roku Koźle mogło zacząć wychodzić poza dawny pierścień fortyfikacji. Nową szansę przyniosła żegluga na Odrze i powstanie wielkiego portu rzecznego. Wiek XX oznaczał natomiast dwie wojny światowe, zmianę przynależności państwowej i wielkie przemiany społeczne. W 1945 roku miasto znalazło się w granicach Polski, a trzydzieści lat później Koźle zostało połączone z Kędzierzynem, Kłodnicą i Sławięcicami w jeden organizm miejski. To jednak znacznie późniejsze rozdziały jego historii. Najstarsze serce współczesnego Kędzierzyna-Koźla ukształtowało się wiele stuleci wcześniej – w czasach, gdy nad Odrą stał piastowski gród, a niewielkie Koźle przez pewien czas było stolicą własnego księstwa. Pozostałości zamku, w którego murach mieści się dziś Muzeum Ziemi Kozielskie, są dziś jednym z ostatnich materialnych świadków tej epoki.
Źródło: Muzeum Ziemi Kozielskiej
Napisz komentarz
Komentarze