Kto władał ziemią kozielską przed Piastami?

Pierwsi mieszkańcy pojawili się na obszarze dzisiejszego powiatu kozielskiego około 10 tys. lat przed naszą erą. Podstawą ich utrzymania było łowiectwo i rybołówstwo. W okresie 4000 p.n.e. - 1700 p.n.e. tutejsi mieszkańcy przyswoili sobie umiejętność uprawy roli i hodowli. Wtedy też zaczęły się kształtować początki rzemiosła. W ślad za tym koczowniczy tryb życia ludności ustępował życiu osiadłemu, co korzystnie wpłynęło na powstawanie osad. Największe z nich znajdowały się na obszarach dzisiejszego Ciska, Gościęcina, Grudyni Wielkiej, Miejsca Odrzańskiego, Polskiej Cerekwi i Większyc.

Dogodne położenie ziemi kozielskiej stało się przyczyną częstych przemarszów ludów udających się na południe Europy. Zjawisko to wystąpiło szczególnie silnie w okresie wielkich wędrówek ludów (V-VI w.). Na tę chwilę ślady ludności funkcjonującej na terenie ziemi kozielskiej w okresie wędrówki ludów odnotowano jedynie w Kędzierzynie-Koźlu, Ucieszkowie i Grudyni Wielkiej. Migracje plemion barbarzyńskich doprowadziły do upadku Cesarstwa Rzymskiego. Obszar Europy ulegał silnym zmianom etnicznym, z czasem doszło do zanikania wyraźnych różnic pomiędzy najeźdźcami a ludnością podbitą. Stopniowo rozpowszechniały się nowe idee związane z kształtowaniem państw. Europa powoli wkraczała w okres średniowiecza.

We wczesnym średniowieczu ziemia kozielska była stosunkowo gęsto zaludniona. Poziom zaawansowania osadnictwa ma się przejawiać w funkcjonowaniu m.in. grodzisk w Komornie i Naczęsławicach. W IX w. tereny dzisiejszego powiatu kozielskiego należały do państwa Wiślan, a następnie do Państwa Wielkomorawskiego, by wreszcie około 921 r. dostać się pod panowanie czeskie. Pod koniec panowania Mieszka I ziemie te znalazły się w granicach państwa polskiego. Nastąpiło to około 990 r.

Tym samym przeszło 1000 lat temu na Śląsku nie było już plemion jako niezależnych organizmów. Ziemie te zostały zjednoczone i włączone do monarchii pierwszych Piastów. Wcześniej tereny te zamieszkiwało kilka różnych plemion słowiańskich. Trudno jednoznacznie wskazać, które średniowieczne plemię władało pradawnym kozielskim grodem, gdyż w starych kronikach brak na ten temat jasnych i precyzyjnych zapisów.

Geograf Bawarski

Pierwsze wzmianki o plemionach z obszaru Śląska zawiera tzw. Geograf Bawarski z połowy IX wieku. Był to dokument sporządzony dla Ludwika Niemieckiego w celach militarnych. Otóż w 848 roku odnotowano w nim, które plemiona żyją na terenach Słowiańszczyzny. Wymieniono sześć (lub może siedem) nazw etnicznych z terenu późniejszego historycznego Śląska: Bieżuńczanie – niewielkie plemię mieszkające u źródeł Nysy Łużyckiej z 2 grodami; Dziadoszanie – z 20 grodami (np. Głogów, Iława, Krosno, Bytom) na ziemi u ujścia Bobru do Odry; Ślężanie – z 15 grodami (np. Wrocław, Milicz, Bardo, Brzeg, Świdnica, Trzebnica, Niemcza) po obu stronach Odry nad Ślęzą, w okolicach góry Ślęży (Sobótki); Opolanie – 20 grodów w okolicach dzisiejszego Opola. Na przedpolu Bramy Morawskiej w Kotlinie Opawskiej zamieszkiwali Golęszycy lub Golężycy, posiadający 5 grodów (Racibórz, Cieszyn, Grodziec Golęszycki, Opawa). Wątpliwości budzi lokalizacja i nazwa plemienia z 30 grodami Lupiglaa.

Plemię Lupiglaa zostało wymienione jedynie w tym dokumencie (w innych źródłach nie występuje). Zazwyczaj utożsamia się je z plemieniem Głubczyców/ Głąbczyców. Nazwę ludu zwykle tłumaczy się jako Łupi Głowy lub Głupie Głowy, ale istnieje też teoria, że nazwa jest łacińsko-słowiańską hybrydą, pochodzącą od łacińskiego słowa "lupus", i oznacza Wilcze Głowy. Ponadto wymienieni są Milczanie w sąsiedztwie Dziadoszan. Nazwy plemion śląskich występują też w innych dokumentach. Kilkakrotnie wystąpiły w kronice biskupa Thietmara oraz tzw. dokumencie praskim z 1086.

Historyczne dywagacje

Nie wszyscy historycy są dzisiaj skłonni bezkrytycznie przyjmować za Geografem Bawarskim podział na plemiona występujące na ziemiach polskich. Przede wszystkim podkreśla się coraz częściej, że plemiona nie zajmowały ściśle ograniczonego terytorium, a próby wyznaczania na tej podstawie granic stabilnych, wczesnośredniowiecznych regionów historycznych (np. Śląska), a tym bardziej państw (np. tzw. Państwa Samona lub Państwa Wielkomorawskiego), są z góry skazane na niepowodzenie.

Zastanawiająca jest więc przynależność plemienna grodziska w Komornie, ponieważ mniej więcej w tej okolicy swoją obecność zaznaczyły trzy słowiańskie plemiona, czyli Opolanie, Golęszyce, zwani też Gołęszycami lub Golężycami, oraz wspomniane tajemnicze i z łacińska zwane plemię słowiańskie Lupiglaa, zamieszkałe w 30 grodach na szlaku z Pragi czeskiej na północ i północny wschód.

Tu rodzi się też pytanie, czy Koźle i Komorno należały do jednego plemienia i Komorno straciło swoje znaczenie na rzecz lepiej położonego i łatwiejszego do obrony grodziska w Koźlu? Jeśli zaś Komorno i Koźle należały do innych plemion, to możemy sobie wyobrazić waśnie i wojny plemienne w IX wieku, które mogły spowodować upadek jednego z tych grodzisk.

Być może ówczesne Koźle było grodem plemienia Gołęszyców. Niektóre źródła wskazują, że osiedlili się oni między innymi na obszarze dzisiejszego Śląska Opolskiego (w rejonie Głubczyc, Koźla), a także na terenach Raciborza i Cieszyna.

Z bardzo ciekawej archiwalnej mapy z 1910 roku, pochodzącej z zasobów Biblioteki we Wrocławiu (obecnie Uniwersytetu Wrocławskiego), przedstawiającej Górny Śląsk w latach 200-1150, można snuć domysły, że Koźle i Komorno mogły znajdować się w rękach plemienia Golęszyców. Tak przynajmniej na początku XX wieku sugerowali historycy i kartografowie niemieccy.

Ze wspomnianej mapy można też wywnioskować, że Koźle znajdowało się na pograniczu terenów kontrolowanych przez Golęszyców i Opolan. Być może więc nie uznawało władztwa żadnego z wymienionych tu plemion i taką opcję też należy brać pod uwagę.