Kazimierz – książę z pogranicza, który rządził Bytomiem i Koźlem

Nie wiemy, jak wyglądała ceremonia. Jakie słowa padły na praskim dworze? Jak długo trwały negocjacje poprzedzające decyzję? Zachował się jednak dokument, na mocy którego książę oddawał swoje ziemie w lenno królowi Czech. W dokumencie Kazimierz występował jako pan Bytomia i Koźla, a przy zawarciu układu obecny był również jego syn Władysław – przyszły książę kozielski.

Dla Wacława II podporządkowanie niewielkiego górnośląskiego księcia nie miało jeszcze wielkiego znaczenia militarnego. Miało jednak znaczenie polityczne i propagandowe. Czeski władca coraz uważniej spoglądał w kierunku Krakowa, a ziemie Kazimierza leżały na jednym z najważniejszych szlaków prowadzących ze Śląska i Czech ku Małopolsce. Kazimierz rządził więc państwem niezbyt wielkim, ale strategicznie usytuowanym. W jego granicach znajdowały się m.in. Bytom, Koźle, Toszek, Gliwice i Siewierz. Kazimierz przez całe życie był księciem pogranicza. I to właśnie położenie jego ziem w znacznym stopniu wyznaczało jego politykę.

Niespokojne czasy

Urodził się pomiędzy 1253 a 1257 rokiem jako syn Władysława, księcia opolsko-raciborskiego, i Eufemii, pochodzącej z wielkopolskiej linii Piastów. Był drugim pod względem starszeństwa spośród czterech braci – najstarszy był Mieszko, późniejszy książę cieszyński, a młodsi od Kazimierza byli Bolesław Opolski i Przemysław Raciborski. Od dzieciństwa dorastał w świecie, w którym rodzinne związki nie dawały gwarancji pokoju, a przeciwnie – często stawały się źródłem kolejnych konfliktów. Śląsk XIII wieku był mozaiką coraz mniejszych księstw piastowskich. Każde kolejne pokolenie dzieliło ojcowiznę pomiędzy synów, a granice władztw przesuwały się wraz ze śmiercią książąt, małżeństwami i zawieranymi sojuszami.

Kazimierz bardzo wcześnie zetknął się również z dworem czeskim. Według przekazów już w 1264 roku został pasowany na rycerza przez króla Przemysła Ottokara II. Nie był to epizod bez znaczenia. Jego ojciec utrzymywał kontakty z czeskim monarchą, a młody książę od pierwszych lat politycznej aktywności obserwował rosnące znaczenie Pragi w tej części Europy. Z tamtego okresu pochodzi również jedna z najciekawszych materialnych pamiątek związanych z jego osobą. Badania wskazują, że w latach 1281-1283 posługiwał się pieczęcią przedstawiającą tarczę herbową oraz hełm zwieńczony klejnotem z pawich piór. W późniejszych latach używał już pieczęci z tytulaturą odnoszącą się bezpośrednio do Bytomia. To drobny szczegół, ale dobrze pokazuje przemianę młodszego członka książęcej rodziny w samodzielnego władcę własnego terytorium.

Najpóźniej w latach siedemdziesiątych XIII wieku Kazimierz poślubił Helenę. Jej pochodzenie pozostaje jedną z nierozwiązanych zagadek genealogii śląskich Piastów. Najczęściej wskazuje się na związki z Rusią Halicką – mogła być córką księcia Lwa Daniłowicza. Przemawiać za tym mają m.in. późniejsze kontakty rodziny Kazimierza z Rusią i Węgrami oraz niespotykane wcześniej w tej gałęzi Piastów imiona niektórych dzieci – Siemowita, Jerzego i Marii. Trzeba jednak podkreślić, że jest to hipoteza, a nie bezspornie udowodniony fakt. W literaturze pojawiały się także koncepcje czeskiego lub litewskiego pochodzenia księżnej. Historyk Tomasz Jurek uznaje ruskie pochodzenie Heleny za prawdopodobne, wskazując ją jako możliwą córkę księcia Lwa. Jeżeli rzeczywiście tak było, małżeństwo Kazimierza otwierało przed niewielkim księstwem znacznie szersze możliwości dynastyczne.

Po śmierci Władysława Opolskiego, w 1281 lub 1282 roku, jego ziemie zaczęto dzielić pomiędzy czterech synów. Początkowo Mieszko sprawował władzę w południowej części ojcowizny wraz z najmłodszym Przemysławem, natomiast Kazimierz rządził północną częścią wspólnie z Bolesławem. W 1284 roku także ten obszar został podzielony. Bolesław otrzymał Opole, Strzelce i Niemodlin, a Kazimierz – ziemie z Bytomiem i Koźlem. Od tej chwili książę musiał prowadzić własną grę. A czasy były niespokojne. Najpotężniejszym spośród śląskich Piastów stawał się Henryk IV Probus, książę wrocławski, który coraz wyraźniej myślał o przejęciu Krakowa. Kazimierz miał z nim jednak nie tylko polityczne rachunki.

Henryk był wcześniej mężem siostry książąt opolskich, lecz około 1286-1287 roku odesłał ją do rodziny. Przyczyny rozpadu tego małżeństwa pozostają nieznane. Dla braci odprawionej księżnej sam fakt musiał być jednak politycznym i dynastycznym upokorzeniem. Gdy więc Henryk IV wszedł w gwałtowny konflikt z biskupem wrocławskim Tomaszem II Zarembą, Kazimierz – podobnie jak dwaj jego bracia – stanął po stronie hierarchy. Tym samym znalazł się w obozie przeciwników jednego z najpotężniejszych książąt śląskich. To właśnie narastająca potęga Henryka mogła być jednym z powodów późniejszego zwrotu Kazimierza w stronę Czech.

W połowie lat osiemdziesiątych XIII wieku polityczne napięcie przesunęło się w stronę Małopolski. Pozycja księcia krakowskiego Leszka Czarnego zachwiała się, a część możnych wystąpiła przeciwko niemu. W tle tych wydarzeń pojawia się także Kazimierz, który otrzymał wówczas od Leszka wieś Psary. Nie wiadomo, co dokładnie oznaczała ta darowizna. Być może książę krakowski próbował zapewnić sobie neutralność Kazimierza, którego ziemie leżały na ważnym szlaku prowadzącym ku stolicy Małopolski. Nie można również wykluczyć, że śląski Piast był brany pod uwagę w politycznych rozgrywkach części małopolskiego możnowładztwa. Po śmierci Leszka Czarnego w 1288 roku rozpoczęła się już otwarta walka o Kraków. Do gry weszli m.in. Henryk IV Probus, książę płocki Bolesław II i Władysław Łokietek. Walki dotarły niemal pod granice państwa Kazimierza. W lutym 1289 roku w rejonie Siewierza doszło do jednej z najważniejszych bitew tego konfliktu, w której wojska przeciwników Henryka IV rozbiły siły książąt śląskich wspierających wrocławskiego Piasta. Kazimierz znalazł się więc pomiędzy walczącymi stronami. I właśnie wtedy wybrał Pragę.

Pierwszy hołd

Na początku stycznia 1289 roku Kazimierz przybył na dwór Wacława II i uznał czeskiego monarchę za swojego zwierzchnika lennego. Decyzja bywa przedstawiana jako początek czeskiego panowania na Śląsku. W rzeczywistości proces ten trwał jeszcze przez kolejne dziesięciolecia, ale symbolicznego znaczenia kroku Kazimierza trudno przecenić. Był pierwszym spośród śląskich Piastów, który dobrowolnie wszedł w taką zależność od czeskiego monarchy, wskazując drogę, którą później podążyli następni książęta. Nie musi to jednak oznaczać, że Kazimierz działał ze słabości. Z jego punktu widzenia było to zapewne polityczne ubezpieczenie. Miał przeciwko sobie Henryka IV Probusa, kontrolował ziemie narażone na przemarsze wojsk walczących o Kraków, a jednocześnie nie dysponował siłą pozwalającą samodzielnie przeciwstawić się największym graczom. Wacław II dawał mu potężnego protektora.

Kilka miesięcy później Kazimierz znalazł się w Opawie, gdzie w sierpniu 1289 roku spotkali się przedstawiciele obozu przeciwnego Henrykowi IV. W zjeździe uczestniczyli m.in. Wacław II, książę halicki Lew, Mieszko Cieszyński i Kazimierz Bytomski. Budowana wokół czeskiego monarchy sieć sojuszy była już częścią znacznie większej gry o panowanie nad Krakowem. Kazimierz pozostał później lojalnym sprzymierzeńcem Przemyślidów. W 1292 roku uczestniczył po stronie Wacława II w wyprawie przeciwko Władysławowi Łokietkowi. Wojska czeskiego monarchy zmusiły Łokietka do kapitulacji pod Sieradzem. W 1297 roku książę bytomski pojawił się również w Pradze podczas uroczystości koronacyjnych swojego zwierzchnika. Związki z Czechami nie przyniosły mu jednak spektakularnych zdobyczy terytorialnych. Kazimierz pozostał władcą własnego, stosunkowo niewielkiego księstwa. Wykorzystał za to okres względnej stabilizacji do umacniania swojej dzielnicy.

Najmniej wiadomo o codziennym sprawowaniu przez Kazimierza władzy. Źródła znacznie chętniej odnotowywały wojny, układy i dynastyczne małżeństwa niż zarządzanie miastami. Zachowane informacje pokazują jednak księcia zainteresowanego rozwojem swoich ziem i mocno związanego z Kościołem. Szczególnymi względami otaczał bożogrobców z Miechowa. W 1299 roku odnowił ich przywileje dotyczące Chorzowa i Krasnego Dębu. Dochody z tych dóbr miały służyć m.in. pomocy biednym i bezdomnym, utrzymaniu działalności szpitalnej oraz fundacjom religijnym. Z działalnością Kazimierza wiąże się także przeniesienie szpitala do Bytomia, gdzie poza murami miasta powstał dom szpitalny pod wezwaniem Ducha Świętego, pozostający pod opieką miechowskich bożogrobców. To ważne uzupełnienie obrazu księcia znanego przede wszystkim z hołdu złożonego Czechom. Kazimierz był nie tylko graczem politycznym, ale również fundatorem tworzącym instytucje, które miały służyć mieszkańcom jego ziem. Jego stolica korzystała również z bogactwa ukrytego pod ziemią. Okolice Bytomia od stuleci były związane z wydobyciem srebra. Dochody płynące z górnictwa sprzyjały rozwojowi miasta i zwiększały możliwości finansowe władcy. Tradycja historyczna przypisuje Kazimierzowi również wzmocnienie obronności Bytomia, w tym rozwój książęcej siedziby i miejskich fortyfikacji.

Podzielił księstwo

Kazimierz zrobił jednak to, co robili przed nim i po nim niemal wszyscy Piastowie dzielnicowi – zaczął dzielić swoje państwo pomiędzy synów. Na przełomie 1303 i 1304 roku Bolesław otrzymał Toszek, natomiast Władysław objął Koźle. Najnowsze opracowania historii księstwa wskazują ponadto, że jeszcze przed śmiercią ojca również Siemowit mógł objąć władzę w Bytomiu. Oznacza to, że proces rozpadu jednolitego władztwa Kazimierza rozpoczął się jeszcze za jego życia. Dla Koźla był to moment szczególnie ważny. Miasto nad Odrą, dotąd będące jednym z głównych grodów rozleglejszego państwa Kazimierza, stawało się ośrodkiem odrębnej dzielnicy książęcej. Władysław rozpoczął tu własne rządy i właśnie od tego momentu można coraz wyraźniej mówić o osobnym księstwie kozielskim. Podział, który z punktu widzenia dynastii miał zabezpieczyć przyszłość synów, w dłuższej perspektywie osłabiał jednak polityczne znaczenie całego państwa.

Największy dynastyczny sukces Kazimierza przyszedł jednak z zupełnie innej strony. W 1306 roku jego córka Maria została żoną Karola Roberta Andegaweńskiego, walczącego o pełnię władzy na Węgrzech. W ten sposób córka niewielkiego śląskiego księcia weszła na jeden z najważniejszych dworów Europy Środkowej. Małżeństwo mogło zostać zaaranżowane dzięki ruskim kontaktom rodziny Heleny. Profesor Tomasz Jurek przypuszcza, że pośrednikami mogli być książęta haliccy i że sam Kazimierz niekoniecznie odgrywał w negocjacjach decydującą rolę. Bez względu na okoliczności mariaż niezwykle podniósł prestiż Piastów bytomskich. Jego znaczenie było widoczne jeszcze długo po śmierci Kazimierza. Dwaj jego synowie zrobili bowiem niezwykłe kariery na Węgrzech. Bolesław został arcybiskupem ostrzyhomskim, czyli zwierzchnikiem najważniejszej metropolii kościelnej królestwa węgierskiego. Mieszko związał się z joannitami, a później został biskupem Nitry i Veszprém. Rodzina księcia Bytomia i Koźla znalazła się więc w bezpośrednim otoczeniu andegaweńskiej monarchii. Być może właśnie wtedy, już po śmierci Kazimierza, jego dynastyczna polityka przyniosła najbardziej spektakularne owoce.

Po wymarciu Przemyślidów w 1306 roku układ sił, na którym Kazimierz opierał swoją politykę przez niemal dwie dekady, runął. Nie ma podstaw, aby mówić o prostym i natychmiastowym przejściu księcia do obozu Władysława Łokietka. Można jednak dostrzec osłabienie jego dotychczasowych związków z Pragą, a małżeństwo Marii z Karolem Robertem wiązało rodzinę bytomską z dynastią pozostającą wówczas w konflikcie z czeskimi interesami na Węgrzech.

Kazimierz zmarł 10 marca 1312 roku. Miejsce jego pochówku pozostaje nieznane. Pojawia się przypuszczenie, że mógł spocząć w klasztorze w Czarnowąsach, związanym z jego rodziną, ale nie dysponujemy dowodem pozwalającym uznać tę hipotezę za pewną. Pozostawił pięciu synów – Bolesława, Władysława, Siemowita, Jerzego i Mieszka – oraz córkę Marię. Państwo, które przez prawie trzy dekady próbował utrzymać pomiędzy potężniejszymi sąsiadami, zostało podzielone. Linia Piastów bytomsko-kozielskich miała przetrwać jeszcze zaledwie kilka dziesięcioleci.